Mekke Rehberi: Mekke Nerede, Kâbe ve Ziyaret Yerleri

Mekke nerede?

Mekke, Suudi Arabistan'ın batısında, Hicaz bölgesinde yer alan ve Kâbe ile Mescid-i Haram'ın bulunduğu şehirdir. Kızıldeniz kıyısındaki Cidde'nin doğusunda, Medine'nin ise güneyinde kalır; dağlarla çevrili bir vadide kurulmuştur. Hac ve umre ibadetinin merkezi burasıdır ve Müslümanlar namazlarında bu şehirdeki Kâbe'ye, yani kıbleye yönelir.

Mekke ile Türkiye arasında saat farkı yoktur; iki ülke de UTC+3 saat dilimini kullanır. Şehir sıcak ve kurak bir iklime sahiptir; yaz aylarında sıcaklık çok yükselir.

Mekke neden kutsal sayılır?

Mekke, Hz. İbrahim ile oğlu Hz. İsmail'in Kâbe'nin temellerini yükselttiği şehirdir (Bakara 2:127). Hz. Peygamber burada doğmuş, ilk vahiy Mekke yakınındaki Hira mağarasında gelmiştir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kur'an'da şehir Mekke (Fetih 48:24) ve Bekke (Âl-i İmrân 3:96) adlarıyla anılır; "şehirlerin anası" anlamında Ümmü'l-Kurâ (En‘âm 6:92; Şûrâ 42:7) diye de nitelenir. Tîn suresinde (95:3) geçen "güvenli şehir" (el-beledü'l-emîn) ifadesi de Mekke için kullanılır.

Mekke ve çevresi, sınırları belirlenmiş bir kutsal bölge olan Harem'in içindedir. Diyanet Hac İlmihali'ne göre bu sınırları ilk defa Hz. İbrahim belirlemiş, işaretler Hz. Peygamber tarafından yenilenmiştir. Bu bölgede avlanmak ve kendiliğinden biten bitkileri kesmek herkes için yasaktır.

İslam tarihinde Mekke ile ilgili başlıca dönüm noktaları şunlardır:

1. Hz. İbrahim ve Hz. İsmail Kâbe'nin temellerini yükseltir.
2. Hz. Peygamber Mekke'de doğar; kırk yaşında, 610 yılı civarında Ramazan ayında Hira'da ilk vahyi alır (kaynaklarda tarihlendirme farkları vardır).
3. Mekke döneminde Müslümanlar baskıya uğrar; 622 yılında Medine'ye hicret edilir.
4. Hicretin 8. yılında Mekke fethedilir; Kâbe putlardan temizlenip zemzemle yıkanır.
5. Hz. Peygamber hicretin 10. yılında Vedâ Haccı'nı yapar.

Kâbe'nin geçirdiği yapı evreleri için: Kâbe'nin tarihi.

Mescid-i Haram ve içindeki yerler

Mescid-i Haram, Kâbe'nin çevresindeki büyük mescittir. Yapı, artan ziyaretçi sayısına bağlı olarak defalarca genişletilmiştir. Burada kılınan namazın faziletine dair rivayetler bulunur.

Kâbe

Kâbe, Mescid-i Haram'ın ortasında bulunan küp biçimli yapıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kur'an'da el-Beyt, el-Beytü'l-atîk (Hac 22:29, 33) ve el-Beytü'l-harâm (Mâide 5:2, 97) gibi adlarla anılır; halk arasında Beytullah (Allah'ın evi) ve Kâ‘be-i Muazzama adları yaygındır. Üzerine örtülen siyah örtüye kisve denir ve her yıl yenilenir. TDV'ye göre Kâbe'nin kapısı günümüzde yalnızca Kâbe'nin yıkandığı günlerde ve konuk İslâm devlet ve hükümet başkanlarının ziyaretlerinde açılır. Hatîm Kâbe'den sayıldığı için, kalabalık izin verdiğinde orada namaz kılınabilir.

Hacerülesved ve Rükn-i Yemânî

Hacerülesved, Kâbe'nin doğu köşesinde bulunan siyah taştır. Tavafın başlangıç ve bitiş noktası bu taşın hizasıdır ve tavaf sırasında selamlanır (istilâm). Kâbe'nin güney köşesi olan Rükn-i Yemânî'yi istilâm etmek müstehaptır; bu köşe öpülmez (Diyanet, Hac İlmihali).

Mültezem

Diyanet Hac İlmihali'ne göre Mültezem, Hacerülesved'in bulunduğu köşe ile Kâbe kapısı arasındaki kısımdır. Vedâ tavafından sonra, başkalarına sıkıntı vermeyecekse buraya gelinip göğüs ve yüz Kâbe'nin duvarına dayanarak dua edilir. Aynı eser, bu uygulamanın günümüzde izdiham nedeniyle pek mümkün olmadığını belirtir; ulaşılamayan kişi Kâbe'nin karşısından da dua edebilir. Bu yerde yapılan duanın mutlaka kabul edileceğine dair bir hüküm kurulmaz.

Makam-ı İbrahim ve Hatîm

Makam-ı İbrahim, Hz. İbrahim'in Kâbe'yi inşa ederken üzerine çıktığı taşın bulunduğu yerdir. Tavaftan sonra kılınan iki rekât namaz, mümkünse buranın arkasında kılınır.

Hicr-i İsmâil (Hatîm), Kâbe'nin kuzeybatı tarafında, yarım daire biçimindeki alçak duvarla çevrili alandır. Bu alan Kâbe'den sayılır; bu yüzden tavaf, Hatîm'in dışından yapılır. Hz. Âişe'nin Hatîm'in Kâbe'den olup olmadığını sorması üzerine Hz. Peygamber "Evet, Kâbe'dendir" buyurmuş, Kureyş'in Kâbe'yi yeniden inşa ederken bu alanı içine alacak kadar parası yetmediğini bildirmiştir (Buhârî, Hac, 42).

Zemzem, Safa ve Merve

Zemzem, Mescid-i Haram'daki kuyudan çıkan sudur ve Hz. Hâcer ile oğlu İsmail'in su arayışıyla ilişkilendirilir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre kuyu, Hacerülesved'in karşısında, Kâbe'ye 19 metre uzaklıktadır. Bugün mescidin çeşitli noktalarındaki sebillerden içilebilir. Safa ve Merve ise mescidin içinde yer alan iki tepedir; aralarındaki Mes‘a denen yolda sa‘y yapılır. İki tepe arası kaynağa göre yaklaşık 390-450 metredir (TDV). Kâbe'nin hemen etrafındaki tavaf alanına da metaf denir.

Hac bölgeleri: Arafat, Müzdelife ve Mina

Bu üç bölge yalnızca hac günlerinde kullanılır; umrede ziyaret edilmez:

• Arafat: TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Mekke'nin yaklaşık 21 km doğusunda, haccın rüknü olan vakfenin yapıldığı geniş ova (Diyanet Hac İlmihali sözlüğü 25 km güneydoğu der). Harem sınırları dışında, Hıll bölgesindedir; ortasındaki tepe Cebel-i Rahme olarak bilinir.
• Müzdelife: Arafat ile Mina arasında yer alır; Arafat'tan dönüşte bayram gecesi burada geçirilir. Diyanet Hac İlmihali'ne göre Müzdelife vakfesinin vakti bayramın birinci günü fecr-i sâdıktan güneş doğana kadardır; günümüzde yer darlığı ve izdiham nedeniyle arefe günü güneşin batımından bayram sabahı güneşin doğmasına kadar olan zaman içinde yapılmaktadır.
• Mina: Şeytan taşlamanın yapıldığı bölge; bayram günleri burada geçirilir.

Haccın umreden farkı için: Hac ile umre arasındaki fark.

Mekke'ye nasıl gidilir?

Türkiye'den Mekke'ye gidenler genellikle uçakla Cidde'ye ya da Medine'ye iner, oradan karayoluyla veya Haremeyn hızlı tren hattıyla şehre ulaşır. Mekke'nin kendi yolcu havalimanı yoktur. Hac veya umre niyetiyle gidenler, şehre girmeden önce mîkat sınırında ihrama girer; Türkiye'den uçakla doğrudan Cidde'ye gidenler kalkış havalimanında, uçağa binmeden önce ihrama girer, çünkü Cidde bir mîkat değildir. Ayrıntı: Mîkat nerededir?

Mekke gayrimüslimlere kapalıdır ve şehre giden yollarda kontrol noktaları bulunur. Mescid-i Haram'ın kapıları numaralıdır; kalabalıkta kafileden ayrı düşmemek için girilen kapının numarasını not etmek işe yarar.

Mekke'de vakit nasıl değerlendirilir?

Mekke'de kalınan süre; Mescid-i Haram'da cemaatle namaz, nafile tavaf, Kur'an okumak ve dua ile değerlendirilir. Namaz vakitlerinde mescit ve çevresi çok kalabalık olduğundan erken gitmek gerekir. Kalabalıkta kimseye eziyet etmemek, kul hakkı bakımından en çok dikkat edilmesi gereken konudur.

Namazların seferî olarak kısaltılıp kısaltılmayacağı kalış süresine bağlıdır. Diyanet'in hac ve umre fetvalarına göre Hanefî mezhebinde bir yerde on beş gün veya daha fazla kalmaya niyet eden kişi mukim sayılır; daha kısa kalışlarda seferî hükümleri uygulanır. Diğer mezheplerde bu süre farklıdır. Cemaate uyan seferî kişi ise imamla birlikte namazı tam kılar.

Mekke'de ziyaret edilecek yerler

• Hira mağarası (Cebel-i Nûr): İlk vahyin geldiği mağara. Ayrıntı: İlk vahiy
• Sevr mağarası (Cebel-i Sevr): Hicret sırasında Hz. Peygamber ve Hz. Ebû Bekir'in saklandığı mağara. Ayrıntı: Hicret
• Cennetü'l-Muallâ: Harem-i Şerif'in yaklaşık 2 km kuzeyindeki tarihî kabristan; Hz. Hatice burada medfundur. Diyanet'in Kutsal Topraklar Rehberi'ne göre 1926'da türbeler yıktırılmış, bugün mezarlıkta türbe ve mezar taşı bulunmamaktadır.
• Ten‘îm (Mescid-i Âişe): Harem sınırının dışında; Mekke'de bulunanların umre için ihrama girdiği yer. Ayrıntı: Mîkat nerededir?
• Arafat ve Cebel-i Rahme: Hac dışında da görülebilir; ancak ziyaret bir ibadet aşaması değildir.

Mekke'deki ibadetin adımları için: Umre nasıl yapılır? ve Tavaf nasıl yapılır?. Yolculuğun ikinci durağı genellikle Medine'dir: Medine rehberi.