Hira Mağarası

Hira mağarası nedir, nerededir?

Hira mağarası, Mekke'nin kuzeydoğusunda, Kâbe'ye yaklaşık 5 km uzaklıktaki Cebel-i Nûr (Nur Dağı) üzerinde, zirvenin yaklaşık 20 metre aşağısında bulunan küçük bir mağaradır. Hz. Peygamber peygamberlikten önce burada inzivaya çekilmiş, ilk vahiy de bu mağarada gelmiştir. Dağın adı kaynaklarda Hira'dır; "nur dağı" anlamındaki Cebel-i Nûr adını vahiy nurunun bu dağdaki mağaraya inmesinden dolayı aldığı düşünülür (TDV, "Hira").

Bu madde mekânın kendisini, tarihteki yerini ve bugünkü ziyaretin hükmünü ele alır. İlk vahyin bütün ayrıntıları ayrı bir sayfada anlatılır: İlk vahiy nasıl geldi?

Hz. Peygamber Hira'da ne yapardı?

Hz. Âişe'den gelen ve Buhârî'nin eserini açtığı rivayete göre vahyin başlangıcı, sabah aydınlığı gibi aynen çıkan sadık rüyalarla olmuştur. Ardından Hz. Peygamber'e yalnızlık sevdirilmiş ve Hira'ya çekilmeye başlamıştır.

Kaynaklarda bu inzivaya tehannüs (tahannüs olarak da yazılır) denir. Rivayeti nakleden râvi, kelimeyi "ibadet etmek" diye açıklar. Hz. Peygamber yanına azık alarak ailesinin yanına dönmeden birkaç gece mağarada kalır, azığı bitince Hz. Hatice'nin yanına dönüp yeniden azık alırdı. İnzivanın biçimi hakkında rivayetlerde ayrıntı yoktur; kaynaklar bu dönemi ibadet ve tefekkürle geçen bir yalnızlık olarak anlatır.

İlk vahiy Hira'da nasıl geldi?

Aynı rivayete göre Hz. Peygamber Hira'dayken melek gelmiş ve "Oku!" demiştir. Hz. Peygamber "Ben okuma bilmem" karşılığını vermiş; melek onu üç kez kuvvetle sıkıp bırakmış, ardından Alak suresinin ilk ayetlerini okumuştur:

Hz. Peygamber heyecan içinde Hz. Hatice'nin yanına dönmüş, Hz. Hatice onu teselli edip Varaka b. Nevfel'e götürmüştür. Bu olay peygamberliğin, yani bi'setin başlangıcıdır.

İlk vahyin hangi yıl ve gün geldiği konusunda kaynaklarda farklı bilgiler bulunur. Kur'an indirilişini Ramazan ayına bağlar; Hz. Peygamber kırk yaşlarındaydı ve miladî yıl genellikle 610 kabul edilir. Ramazan'ın hangi gecesinde geldiği ise kesin olarak bilinmez; bu konu Kadir Gecesi maddesinde de ele alınır.

Hira ve Sevr mağaraları arasındaki fark

Mekke çevresindeki iki mağara sık sık birbirine karıştırılır. Hira peygamberliğin başlangıcıyla, Sevr ise hicretle ilgilidir:

Sevr mağarasında üç gece kalındığı ve hicret yolculuğunun ayrıntıları için bkz. Hicret.

Hira'nın sonraki dönemde anılması

Hira, peygamberlikten sonraki dönemde de hadis kaynaklarında anılır. Ahmed b. Hanbel'in Müsned'indeki rivayete göre Hz. Peygamber yanında ashabından bir grupla Hira'nın üstündeyken dağ sallanmış, Hz. Peygamber de mealen "Ey Hira, sakin ol! Üzerinde bir nebî, bir sıddîk ya da bir şehidden başkası yok" buyurmuştur (Müsned, V, 346). Benzer bir rivayet Uhud Dağı için de nakledilir (Buhârî, Ashâbü'n-nebî, 5). TDV'ye göre Hz. Peygamber, hicretten önceki Tâif dönüşünde de Mekke'ye girebilmek için bir himaye ararken Hira mağarasında beklemiştir. Bu rivayetler, Hira'nın Mekke döneminde bilinen ve çıkılan bir yer olduğunu gösterir; ancak Hz. Peygamber'in peygamberlikten sonra Hira'ya ibadet maksadıyla düzenli olarak gittiğine ya da ashabını oraya gitmeye teşvik ettiğine dair bir rivayet bulunmaz.

Hira hakkında yaygın yanlışlar

Hira'nın adı geçen bazı anlatımlar, aslında başka yer ve olaylara aittir ya da kaynaklarda bulunmaz:

1. "Kur'an'ın tamamı Hira'da indi." Hira'da yalnızca ilk ayetler inmiştir. Kur'an'ın geri kalanı yaklaşık yirmi üç yıl boyunca Mekke ve Medine'de, farklı yer ve vesilelerle inmiştir.
2. "Örümcek ağı ve güvercin yuvası Hira'da oldu." Bu anlatı hicret sırasında saklanılan Sevr mağarasıyla ilgili olarak aktarılır; Hira ile bir ilgisi yoktur. Sevr için de bu, bazı rivayetlerde geçen ancak hadis âlimlerince tenkit edilen bir ayrıntıdır; TDV bu rivayetlerin bir kısmının çeşitli açılardan eleştirildiğini kaydeder.
3. "Hira'ya çıkmak umrenin sünnetidir." Hira ziyareti hac veya umrenin hiçbir aşamasında yer almaz; Hz. Peygamber'in umre ve haccında Hira'ya çıktığına dair bir rivayet de yoktur.
4. "Hz. Peygamber tehannüsü belli bir sayıda gün yapardı." Sahih rivayet yalnızca "birkaç gece" der; kesin bir gün sayısı vermez.

Hira mağarası bugün ziyaret edilir mi?

Evet. Hira, Mekke'ye giden hacı ve umrecilerin uğradığı tarihî yerlerden biridir. Mağaraya Nur Dağı'nın yamacından yürünerek çıkılır; yol dik, taşlık ve sıcak havada yorucudur.

Ziyaretin dinî hükmü

Hira'yı görmek, ilk vahyin geldiği yeri yerinde tanımak ve siyeri hatırlamak bakımından değerlidir. TDV, ziyaretçilerin mağarada teberrüken iki rekât namaz kıldığını kaydeder. Bununla birlikte bu ziyaretle ilgili şu ölçüler gözetilir:

• Hira ziyareti hac veya umrenin menâsikinden değildir; yapılmaması ibadette bir eksiklik doğurmaz.
• Ziyaret bir ibadet gibi yapılmaz; mağaraya çıkmanın kendisine özel bir sevap atfedilmez.
• Mağarada namaz kılmanın, dua etmenin başka yerlere göre özel bir fazileti olduğuna dair sahih bir rivayet yoktur.
• Taşlara yüz sürmek, bez veya ip bağlamak, taş ve toprak alıp götürmek gibi davranışlardan kaçınılır.
• Hira'ya çıkamayan ya da çıkmayı tercih etmeyen kişi hiçbir sevaptan mahrum kalmış sayılmaz.
• Mekke'de kalınan sınırlı vakit öncelikle Mescid-i Haram'da cemaatle namaz, nafile tavaf ve Kur'an okumakla değerlendirilir.

Mekke'deki ibadetin merkezi olan mescit için bkz. Mescid-i Haram; şehirdeki öbür ziyaret yerleri için bkz. Mekke rehberi.