Mescid-i Haram

Mescid-i Haram nedir?

Mescid-i Haram, Mekke'de Kâbe'yi çevreleyen mesciddir. Adı "dokunulmaz, saygın mescit" anlamına gelir. Müslümanların kıblesi olan Kâbe bu mescidin ortasında durur; tavaf ve sa'y da mescidin sınırları içinde yapılır. Hac ve umre ibadetinin merkezi olan Mescid-i Haram, hadislere göre yeryüzünde kurulan ilk mescittir.

Bu madde mescidin Kur'an'daki yerini, tarihî gelişimini ve içindeki yerleri ele alır. Kâbe yapısının kendi tarihi için bkz. Kâbe'nin tarihi; şehrin genel tanıtımı ve ziyaret yerleri için bkz. Mekke rehberi.

Mescid-i Haram ile Harem aynı yer mi?

Hayır. İki kavram çoğu zaman birbirine karıştırılır, fakat kapsamları farklıdır:

Kur'an'da on beş yerde geçen "Mescid-i Haram" ifadesi bağlama göre farklı genişlikte anlaşılmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin aktardığına göre bu tabirle bazen Kâbe, bazen Kâbe'yi kuşatan ibadet alanı, bazen de Mekke ya da Mekke Haremi kastedilir. Örneğin Tevbe suresinin 28. ayetinde müşriklerin Mescid-i Haram'a yaklaşmaması emredilir. Bu yasağın kapsamı konusunda fıkıh âlimleri farklı görüşler ileri sürmüştür: Hanefîler yasağın müşrik Araplarla sınırlı olduğunu, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelîler ise bütün gayrimüslimleri kapsadığını söyler. Bugünkü kullanımda Mescid-i Haram, Kâbe'yi çevreleyen mescit yapısının adıdır.

Kur'an'da Mescid-i Haram

Mescid-i Haram, Kur'an'da pek çok ayette adıyla geçer. En çok bilinenleri kıble emri ile İsrâ hadisesini anlatan ayetlerdir.

Kıblenin Mescid-i Haram'a çevrilmesi

Hicretten sonra Medine'de bir süre Mescid-i Aksâ'ya yönelerek namaz kılınmış, ardından kıble Mescid-i Haram'a çevrilmiştir:

Aynı emir Bakara suresinin 149 ve 150. ayetlerinde, "Nereden yola çıkarsan çık, yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir" ifadesiyle tekrar edilir. Bu tekrar, emrin yolculukta da yerleşik hâlde de geçerli olduğunu vurgular. Kıblenin değişmesi, Medine'deki Müslümanlar için Mescid-i Haram'ı ibadetin yönü olarak kalıcı biçimde belirlemiştir.

İsrâ hadisesi

Hz. Peygamber'in bir gecede Mekke'den Kudüs'e götürülmesi Mescid-i Haram'dan başlar:

İsrâ ve Mi'rac hakkında ayrıntı: Miraç Kandili.

Fetih müjdesi

Hudeybiye döneminde inen Fetih suresinde, Müslümanların güven içinde Mescid-i Haram'a girecekleri müjdelenir (Fetih 48:27). Bu müjde, ertesi yıl yapılan kaza umresiyle ve ardından Mekke'nin fethiyle gerçekleşmiştir.

Mescid-i Haram'ın tarihî gelişimi

Hz. Peygamber ve Hz. Ebû Bekir döneminde Mescid-i Haram'da bir değişiklik yapılmamıştır. Kâbe'nin bulunduğu alan Mekkelilerin evleriyle kuşatılmıştı; evlerin arasından bu alana kapılarla geçiliyordu. Mescidin bugünkü büyüklüğe ulaşması, on dört asır boyunca yapılan genişletmelerin sonucudur.

Hulefâ-yi Râşidîn dönemi

Mescidin ilk genişletmesi Hz. Ömer döneminde, 17 (638) yılında yapılmıştır. Hz. Ömer, Kâbe'nin çevresindeki bazı evleri istimlâk ederek alanı büyütmüş ve etrafını göğüs hizasında bir duvarla çevirtmiştir. Hz. Osman döneminde alan yeniden genişletilmiş ve mescidin ilk revakı bu sırada yapılmıştır.

Emevî ve Abbâsî dönemleri

Abdullah b. Zübeyr'in Hicaz'a hâkim olduğu dönemde başlattığı ilâveler Emevî halifeleri zamanında sürdürülmüş ve I. Velîd döneminde (91/710) tamamlanmıştır. Abbâsî halifesi Mehdî, Kâbe'nin mescidin ortasında yer almadığını görünce onu merkeze alacak bir genişletme emretmiştir. Muktedir-Billâh döneminde 918'de yapılan ilâveden sonra mescidin alanı, Suudi yönetiminin 1955'teki genişletmesine kadar önemli bir değişikliğe uğramamıştır.

Osmanlı dönemi

Mescid-i Haram mimari açıdan kesin şeklini Osmanlı padişahları II. Selim ve III. Murad zamanında almıştır. 1576'da eski düz ahşap çatının yerine çok sayıda kubbe inşa edilmiş, avlunun açık alan olma özelliği korunmuştur. Kanûnî döneminde başlayan metafın mermerle döşenmesi işi de III. Murad zamanında tamamlanmıştır.

Suudi dönemi

1955'te başlayıp 1976'ya kadar dört merhalede tamamlanan genişletmede Safa ile Merve arasındaki Mes'â mescide katılmış, yeni bölüm üç katlı olarak tasarlanmış ve minareler dışında Osmanlı dönemindeki yapı korunarak yeni kısım ona bitiştirilmiştir. 1988-1993 arasındaki genişletmede ise mescidin batı tarafına yeni bir blok eklenmiştir. Diyanet'in Kutsal Topraklar Rehberi, bu son genişletmelerden sonra yalnızca Osmanlı dönemi revaklarının korunduğunu belirtir.

Mescid-i Haram'ın içindeki yerler

Hac ve umrenin menâsiki büyük ölçüde mescidin içindeki şu yerlerde yapılır:

• Kâbe: Mescidin ortasındaki küp biçimli yapı; kıble ve tavafın merkezi. Ayrıntı: Kâbe nedir?
• Hacerülesved: Kâbe'nin bir köşesindeki siyah taş; tavaf onun hizasından başlar ve orada biter. Ayrıntı: Hacerülesved
• Makam-ı İbrahim: Hz. İbrahim'in Kâbe'yi inşa ederken üzerine çıktığı rivayet edilen taşın bulunduğu yer; tavaf namazı mümkünse arkasında kılınır. Ayrıntı: Makam-ı İbrahim
• Hatîm (Hicr-i İsmâil): Kâbe'nin bir yanındaki yarım daire biçimli alçak duvarla çevrili alan; Kâbe'den sayıldığı için tavaf dışından yapılır. Neden dışarıda kaldığı Kâbe'nin tarihi maddesinde anlatılır.
• Mataf: Kâbe'nin hemen çevresindeki, tavafın yapıldığı açık alan.
• Mes'â (Safa ve Merve): İki tepe ile aralarındaki sa'y yolu; bugün kapalı bir koridor olarak mescidin içindedir. Ayrıntı: Safa ve Merve
• Zemzem: Mescidin altındaki kuyudan çıkan su; mescidin çeşitli noktalarından içilebilir. Ayrıntı: Zemzem

Bu yerlerde ibadetin nasıl yapılacağı için bkz. Tavaf nasıl yapılır?

Mescid-i Haram'ın fazileti

Mescid-i Haram, sahih hadislerde ilk mescit ve faziletli üç mescitten biri olarak anılır. Ebû Zer, Hz. Peygamber'e yeryüzünde ilk yapılan mescidin hangisi olduğunu sormuştur:

İbadet niyetiyle yolculuk yapılması teşvik edilen mescitler de bir hadiste sayılır:

Mescid-i Haram'da kılınan namaz

Buhârî ve Müslim'deki rivayete göre Hz. Peygamber, kendi mescidinde kılınan namazın Mescid-i Haram dışındaki mescitlerde kılınan bin namazdan daha faziletli olduğunu bildirmiştir. Bu ifade, Mescid-i Haram'ı ayrıca istisna eder. Ahmed b. Hanbel'in Müsned'indeki bir rivayette Mescid-i Haram'da kılınan namazın Mescid-i Nebevî'de kılınandan yüz kat daha faziletli olduğu bildirilir (Müsned, IV, 5). Bir hadiste de Mescid-i Haram'da kılınan namazın başka mescitlerde kılınandan yüz bin defa daha faziletli olduğu haber verilir (İbn Mâce, İkâmetü's-salât, 195). Diyanet'in Hac İlmihali ve Kutsal Topraklar Rehberi bu rivayetleri aynı künyelerle aktarır. Medine'deki mescit için bkz. Mescid-i Nebevî.

Mescid-i Haram'da namaz kılınırken nelere dikkat edilir?

Mescid-i Haram, cemaatin Kâbe'nin etrafında halka hâlinde saf tuttuğu tek mescittir. Bu durum, kıbleye yönelmeyle ilgili bazı hükümleri buraya özgü kılar:

• Kâbe'yi gören kişi için kıble Kâbe'nin bizzat kendisidir; Kâbe'yi göremeyen kişi için Kâbe'nin bulunduğu taraf kıbledir (Diyanet, Hac İlmihali, "Kıble").
• Halka saflar: Dört mezhebe göre Mescid-i Haram'da namaz kılan kişinin yüzünü ve yönünü bizzat Kâbe binasına çevirmesi şarttır. Bu yüzden cemaatle namazda saflar Kâbe'yi çevreler ve her saf kendi tarafından Kâbe'ye yönelir; düz bir saf oluşursa Kâbe hizasında olmayanların namazı geçersiz olur (TDV, "Kıble").
• Hicr'e yönelmek: Hanefîler, Mâlikîlerin çoğu ve Şâfiî mezhebinin sahih görüşü yalnız Hicr'e yönelerek kılınan namazı yeterli saymaz; Hanbelîlere ve bazı Mâlikî ve Şâfiî âlimlere göre bu namaz da geçerlidir.
• Üst katlar: Kalabalık vakitlerde mescidin üst katlarında da namaz kılınır. Kâbe'nin yeri esas olduğundan binanın alt ve üst istikametleri de kıble sayılır. İmama uymanın konumla ilgili ayrıntılı şartları için Diyanet'in ilmihal yayınlarına veya Alo 190 hattına başvurulabilir.

Namazın genel hükümleri için bkz. Kıble nedir?

Mescid-i Haram'da ziyaret adabı

Mescid-i Haram'a girerken diğer mescitlerde gözetilen edep burada daha da önem kazanır:

1. Mescide sağ ayakla girilir; Hac İlmihali'ne göre "Allah'ım! Rahmet kapılarını bana aç ve beni kovulmuş şeytandan koru" diye dua edilir.
2. Kâbe görülünce üç defa tekbir ve tehlil getirilip dua edilir.
3. Kudûm, ziyaret, umre, veda veya nezir tavafı yapmayacak olanların Mescid-i Haram'a her gidişlerinde tahiyyetü'l-mescid tavafı yapmaları müstehaptır; bu tavaflardan biri yapılırsa onun yerine de geçer (Hac İlmihali).
4. Tavaf ve sa'y sırasında kimse itilmez; Hacerülesved'e ulaşmak için izdihama girilmez.
5. Namaz kılanların önünden geçmemeye, saf aralarını ve yolları kapatmamaya özen gösterilir.
6. Mescidin temizliği gözetilir; fotoğraf çekmek ibadet edenleri rahatsız edecek biçimde yapılmaz.

Mescid-i Haram'a ihramlı olarak gelen kişi, umre tavafıyla ibadetine başlar. Adımlar için bkz. Umre nasıl yapılır? Haccın Mescid-i Haram'daki aşamaları için bkz. Hac nedir?

Mekke'de ziyaret edilen öbür tarihî yerlerden biri, ilk vahyin geldiği Hira mağarasıdır.