Kâbe’nin Tarihi

Kâbe, Mekke'de Mescid-i Haram'ın ortasında bulunan küp biçimli yapıdır. Kur'an'da Beyt-i Atîk ve Beyt-i Harâm adlarıyla anılır; Allah'ın "evim" diye nitelediği yapı olduğu için Beytullah (Allah'ın evi) diye de anılır ve Müslümanların kıblesidir.

Bu madde, yapının Kur'an'da anlatılan inşasından başlayarak tarih boyunca geçirdiği dönüm noktalarını ele alır. Kâbe'nin tanımı, adları ve ibadetteki yeri için kavram maddesine bakınız: Kâbe nedir?

Kur'an'da Kâbe'nin inşası

Kur'an, Hz. İbrahim'in ailesinden bir kısmını "ekin bitmez bir vadi"ye, Allah'ın kutsal evinin yanına yerleştirdiğini bildirir:

Hz. Hâcer ile Hz. İsmail'in bu vadideki hayatı, Zemzem kuyusunun ve Safa ile Merve arasındaki sa'yin hikâyesiyle iç içedir. Kur'an, Kâbe'nin temellerinin Hz. İbrahim ile oğlu İsmail tarafından yükseltildiğini bildirir:

Başka bir ayette yapı, insanlık için kurulan ilk mabet olarak nitelenir:

Câhiliye döneminde Kâbe

Hz. İbrahim'in tevhid inancı zamanla unutulmuş; Kâbe'nin içine ve çevresine putlar yerleştirilmiştir. Bununla birlikte Mekke müşrikleri Kâbe'yi hiçbir zaman putlara nispet etmemiş, onu Beytullah olarak görmüş; tavaf ve hac geleneğini sürdürmüştür. TDV'ye göre Kusay b. Kilâb, Kâbe'nin anahtarını taşıma (hicâbe), hacılara su sağlama (sikâye) ve yemek verme (rifâde) gibi görevleri üstlenmiş, ömrünün sonunda bunları oğulları Abdüddâr ile Abdümenâf arasında paylaştırmıştır.

Fil Vakası

Kaynaklar, Hz. Peygamber'in doğumundan kısa süre önce Ebrehe adlı bir yöneticinin Kâbe'ye yönelik seferini aktarır. Sefer sonuçsuz kalmış, olay Fil suresinde anlatılmıştır. Bu yıl, kaynaklarda Fil Yılı olarak anılır; miladî karşılığı, kullanılan hesap yöntemine göre 569, 570 veya 571 olarak verilir.

Kureyş dönemindeki yeniden inşa

Hz. Peygamber'in peygamberlikten önceki döneminde, yangın ve sel baskınları sonucunda yıkılan Kâbe, TDV'ye göre 605 yılında Kureyş tarafından yeniden inşa edilmiştir. Hz. Muhammed de amcası Abbas ile birlikte bu inşada taş taşımıştır.

İnşa sırasında Hacerülesved'i yerine koyma şerefini paylaşamayan Kureyş kabileleri arasında çıkması muhtemel çatışmayı Hz. Muhammed önlemiştir.

TDV'nin "Hicr" maddesine göre Mekkeliler, kendi aralarında topladıkları paranın Hz. İbrahim'in temelleri üzerine yapılacak inşaatı tamamlamaya yetmeyeceğini anlayınca binayı daha küçük tutmuş; dışarıda kalan yarım daire biçimli yeri göğüs hizasında bir duvarla (hatîm) çevirmiştir. Bu bölüm bugün Hicr-i İsmâil (Hatîm) olarak bilinir. Tavafın bu alanın dışından yapılmasının sebebi budur; uygulama için bkz. Tavaf nasıl yapılır?

Kıblenin Kâbe'ye çevrilmesi

Hicretten sonra, Medine döneminde kıble Mescid-i Aksâ'dan Kâbe'ye çevrilmiştir:

Kıble hicretten on altı veya on yedi ay sonra Kâbe'ye çevrilmiştir.

Ayrıntı: Kıble nedir?

Mekke'nin fethi

Hicretin 8. yılında gerçekleşen Mekke'nin fethiyle birlikte Kâbe putlardan temizlenmiş ve yapı yeniden tevhid inancının merkezi hâline gelmiştir.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre İslâm öncesi dönemde Kâbe'nin içinde ve çevresinde sayıları 360'a ulaşan put bulunuyordu. Fetih günü Hz. Peygamber'in bu putları yıktırırken "Hak geldi, bâtıl yok oldu" (İsrâ 17:81) ayetini okuduğu Buhârî'nin Meğâzî bölümünde rivayet edilir.

Fetih sırasında Kâbe'nin anahtar görevi (hicâbe) Abdüddâr soyundan Osman b. Talha'daydı. TDV'nin aktardığına göre Hz. Peygamber tavaftan sonra kapıyı Osman b. Talha'ya açtırmış, Kâbe putlardan temizlendikten sonra içinde namaz kılmış ve dışarı çıkınca, amcası Abbas ile Hz. Ali istemesine rağmen anahtarı yine ona ve onunla birlikte amcasının oğlu Şeybe b. Osman'a vermiştir. Kâbe bundan sonra içten ve dıştan zemzemle yıkanmıştır.

İbnü'z-Zübeyr ve Haccâc dönemi

Hadis kaynaklarında Hz. Peygamber'in Hz. Âişe'ye, kavmi küfür dönemine yakın olmasaydı Kâbe'yi yıktırıp İbrahim'in temelleri üzerine yeniden inşa edeceğini, bir başka rivayette dışarıda bırakılan kısmı içeri aldıracağını söylediği aktarılır (Buhârî, Hac, 42).

Mekke'ye hâkim olan Abdullah b. Zübeyr, Emevî ordusunun kuşatması sırasında mancınıkla atılan taşlar ve çıkan yangın yüzünden tahrip olan Kâbe'yi Hz. İbrahim'in temellerini esas alarak yeniden yaptırmış; Hicr'i yapının içine almış ve çift kanatlı iki kapı yaptırmıştır (64/684). Haccâc b. Yûsuf ise 73 (692) yılında Mekke'ye girdikten sonra Halife Abdülmelik'in onayıyla Hicr tarafındaki duvarı Kureyş'in yaptığı temel üzerine geri çekmiş, batı duvarındaki kapıyı da kapatmıştır.

Osmanlı dönemindeki onarımlar

Osmanlılar döneminde Kâbe'de ve çevresinde çeşitli onarımlar yapılmıştır. I. Ahmed döneminde, Mart 1612'de çatlayan duvarlar demir kuşaklarla takviye edilmiştir. Bunların en kapsamlısı Sultan IV. Murad zamanındadır: 1039 (1630) yılındaki büyük sel, kuzeybatı duvarını tamamen, öbür duvarların bir kısmını da yıkmıştır. Temmuz 1631'e kadar yaklaşık altı buçuk ay süren çalışmalarda Hacerülesved köşesi hariç bütün duvarlar temellerine kadar sökülerek yeniden yapılmıştır.

Dönemlere göre Kâbe'nin yapılanması

Kâbe'nin bölümleri ve çevresi

• Hacerülesved: Kâbe'nin bir köşesine yerleştirilmiş siyah taş; tavaf buradan başlar.
• Mültezem: Hacerülesved ile Kâbe kapısı arasındaki yaklaşık 2 metrelik duvar bölümü; dua edilen yerlerdendir. Diyanet'in Hac İlmihali'ne göre buraya yaslanarak dua etmek günümüzde izdiham nedeniyle pek mümkün olmamaktadır.
• Hicr-i İsmâil (Hatîm): Yarım daire biçimli alçak duvarla çevrili, Kâbe'den sayılan alan; Kâbe binasının dışındadır.
• Makam-ı İbrahim: Hz. İbrahim'in inşa sırasında üzerine çıktığı rivayet edilen taş.
• Kisve: Kâbe'nin üzerine örtülen siyah örtü. Suudi Basın Ajansı'na göre 1448 hicrî yılına ait yeni örtü hicrî yılın başında takılmıştır.

Bugünkü durumu

Kâbe, Harem bölgesinin merkezindeki Mescid-i Haram'ın ortasında yer alır. Yapının çevresindeki Mataf alanı tavaf için kullanılır; Mes‘a (Safa ile Merve arası) da Mescid-i Haram'ın içindedir.

Ziyaret rehberi: Mekke rehberi · Kavram maddesi: Kâbe