Kuba Mescidi (Kuba Camii): İslam’ın İlk Mescidi

Kuba Camii nedir?

Kuba Camii (Kuba Mescidi), Hz. Peygamber'in hicret sırasında Medine'ye girmeden önce konakladığı Kuba'da inşa ettiği ve İslam'ın ilk mescidi kabul edilen camidir. Kuba, hicret sırasında Mekke yolu üzerinde, Medine'ye 6 mil mesafede bulunan bir köydü; bugün Medine şehrinin mahallelerinden biridir. Hz. Peygamber'in burayı Medine döneminde düzenli olarak ziyaret etmesi, mescidi Medine'nin en çok ziyaret edilen yerlerinden biri yapmıştır.

Medine'deki diğer ziyaret yerleriyle birlikte kısa bir tanıtım Medine rehberinde yer alır. Bu madde mescidin tarihini ve kaynaklardaki yerini ele alır.

Kuba Mescidi ne zaman ve nasıl yapıldı?

Hz. Peygamber ve Hz. Ebû Bekir, Mekke'den yola çıktıktan sonra TDV'ye göre 8 Rebîülevvel'de (20 Eylül 622) Kuba'ya ulaştı. Burada Evs kabilesinin bir kolu olan Amr b. Avf oğulları arasında, Külsûm b. Hidm'in evinde misafir kaldılar; Hz. Peygamber ashabıyla sohbet için daha geniş olan Sa'd b. Heyseme'nin evini de kullandı. Kuba'da kaç gün kalındığı konusunda farklı rivayetler vardır: Buhârî'deki rivayet on geceden fazla, İbn Sa'd on dört gece, başka kaynaklar ise dört gün kadar kalındığını bildirir. Yolculuğun bütün durakları hicret maddesinde anlatılır.

Kuba'dan Medine'ye geçilirken yolda, Rânûnâ vadisinde ilk cuma namazı kılınmıştır; bu yerde inşa edilen mescit Mescid-i Cum'a adıyla anılır (Diyanet, Hac İlmihali).

Kuba'ya gelen ilk muhacirler, Amr b. Avf oğullarına ait bir hurma kurutma yerini mescit hâline getirmişti. Hz. Peygamber burayı genişleterek Kuba Mescidi'ni inşa etti ve yapımında kendisi de çalıştı. Böylece Kuba Mescidi, Medine'deki Mescid-i Nebevîden önce yapılmış oldu. İlk hâli kare biçimli bir düzlüğü çevreleyen dört duvardan ibaretti. Mescidin ilk kıblesi de Kudüs yönündeydi; kıble Kâbe'ye çevrildikten sonra Hz. Peygamber mescidi yeniden inşa ettirdi.

Tevbe suresi 9:108 ve Kuba Mescidi

Tevbe suresinin 107. ayeti, münafıkların Müslümanlara zarar vermek ve aralarını açmak amacıyla yaptıkları bir mescitten söz eder. Kaynaklarda Mescid-i Dırâr diye anılan bu yapı Kuba'da yapılmıştı. Ardından gelen ayet, Hz. Peygamber'e orada namaz kılmamasını bildirir:

Ayetteki mescit hangisidir?

"İlk günden temeli takva üzerine kurulan mescit" ifadesi hakkında kaynaklarda iki görüş aktarılır:

• Kuba Mescidi: Diyanet'in Hac İlmihali ve Kutsal Topraklar Rehberi ayette sözü edilen mescidin Kuba Mescidi olduğunu esas alır; yukarıdaki Diyanet meali de parantez içinde bu açıklamayı verir. TDV'nin "Mescid-i Kubâ" maddesi de bu kabulü aktarır.
• Mescid-i Nebevî: Burada kastedilenin Mescid-i Nebevî olduğu da rivayet edilir (Müslim, Hac, 514; Müsned, III, 91). İbn Kesîr, ayetteki vasfa Mescid-i Nebevî'nin daha lâyık olduğunu belirtir (TDV, "Mescid-i Nebevî").

TDV'nin "Mescid-i Dırâr" maddesi de ayeti, Hz. Peygamber'e takva üzerine kurulmuş mescitte (Mescid-i Kubâ veya Mescid-i Nebevî) namaz kılmasının daha uygun olacağını bildiren bir ifade olarak aktarır; iki görüş de kaynaklarda yer alır.

Mescid-i Dırâr ne oldu?

TDV'nin aktardığına göre münafıklar, yaptıkları mescitte Hz. Peygamber'in namaz kıldırmasını istemiş; Hz. Peygamber sefere çıkmakta olduğunu, dönüşte orada namaz kıldırabileceğini söylemiştir. Tebük seferinden dönüşte mescit ve onu yapanların niyetleri hakkındaki ayetler nazil olunca mescidin yıkılmasını emretmiştir. Böylece aynı bölgedeki iki yapı Kur'an'da birbirinin karşıtı olarak anılmış olur: biri takva üzerine kurulan mescit, diğeri zarar vermek için kurulan yapı.

Hz. Peygamber Kuba'ya neden giderdi?

Hz. Peygamber, Medine'ye yerleştikten sonra da Kuba ile bağını sürdürmüştür. Diyanet'in Hac İlmihali'ne göre genellikle cumartesi günleri binekle veya yaya olarak Kuba'yı ziyaret eder, mescitte namaz kıldıktan sonra Medine'ye dönerdi. Diyanet'in Kutsal Topraklar Rehberi bazen pazartesi günleri ve Ramazan'ın 17. günü de gittiğini, burada verilen Kur'an derslerini denetleyip kendisine sorulan soruları cevapladığını aktarır. Kuba ziyaretine dair rivayetler Buhârî ve Müslim'de de yer alır.

Bu ziyaret, Hz. Peygamber'in örnek davranışı olarak değerlendirilir; Hac İlmihali'ne göre Kuba Mescidi'ni ziyaret edip burada iki rekât namaz kılmak müstehaptır. Ziyaret için belirli bir gün şart değildir.

Kuba'da kılınan namazın fazileti

Kuba Mescidi'nde kılınan namazın fazileti hakkında şu rivayet bilinir: Evinde temizlenip (abdest alıp) Kuba Mescidi'ne gelerek orada namaz kılan kimsenin umre sevabı alacağı rivayet edilir (İbn Mâce, İkâmetü's-salât, 197; Tirmizî, Mevâkîtü's-salât, 125). Diyanet'in Hac İlmihali aynı anlamdaki rivayeti "Kuba Mescidi'nde kılınan bir vakit namaz bir umre yapmak gibidir" diye aktarır (İbn Mâce, İkâme, 197).

Umre ibadetinin kendi fazileti hakkındaki sahih rivayetler umrenin fazileti sayfasında toplanmıştır.

Kuba Mescidi bugün

Kuba semti, Hz. Peygamber döneminde Ensar'ın Evs kabilesine bağlı Amr b. Avf oğullarının yurduydu; kuyuları ve hurma bahçeleriyle bilinen verimli bir vahaydı. Mescit tarih boyunca birkaç kez yeniden yapılmış ve onarılmıştır. Emevî döneminde Ömer b. Abdülaziz'in Medine valiliği sırasında (706-712) yenilenmiş; Osmanlı döneminde Kanûnî (1543), II. Mustafa (1699) ve II. Mahmud (1829) zamanlarında onarılmıştır. Bugünkü yapı, 1985'te tamamen yıkılıp yeniden inşa edilen camidir: TDV ve Diyanet'e göre aynı anda 10.000'den fazla kişinin ibadet edebileceği şekilde planlanmış, dört köşesine 47 m yüksekliğinde birer minare yapılmıştır.

Kuba Mescidi'ni çevreleyen genişletme çalışmalarının güncel durumu resmî bir kaynakla doğrulanamamıştır; mescidin bir kısmı inşaat sebebiyle kapalı olabileceğinden ziyaret öncesinde güncel durum teyit edilmelidir.

Kuba'yı ziyaret ederken

Ziyaret ederken mescit âdâbı gözetilir: kerahet vakti değilse iki rekât namaz kılınır, ses yükseltilmez ve kalabalıkta başkalarının hakkı korunur. Hz. Peygamber'in uygulamasına uyarak ziyareti cumartesi gününe denk getirmek isteyenler olur; ancak başka bir günde yapılan ziyaret de aynı şekilde meşrudur.

Kuba Mescidi'nin ziyareti hac veya umrenin bir parçası değildir; Medine'de kalınan süreye göre programa eklenir. Medine'deki tarihî mekânlar arasında Kuba, güneyde; Uhud ise kuzeyde kalır. Şehrin kuzeyindeki tarihî alan için bkz. Uhud Dağı. Mescidin hicret yolculuğundaki yerini daha iyi anlamak için Mekke'den ayrılışın ilk durağı olan Sevr Mağarası'nı ve yolculuğun bütününü anlatan hicret maddesini okumak faydalı olur.