Cennetü’l-Bakî: Medine’nin Tarihî Mezarlığı

Cennetül Baki nedir?

Cennetü'l-Bakî, Medine'de Mescid-i Nebevî'nin güneydoğusunda bulunan ve Hz. Peygamber döneminden beri kullanılan mezarlıktır. Kaynaklarda Bakîu'l-Garkad adıyla da anılır; adı, alanın mezarlık olmadan önce garkad denilen bir tür çalılıkla kaplı olmasından gelir. Burayı Müslümanların mezarlığı olarak ilk defa Hz. Peygamber belirlemiştir. Birçok sahâbînin ve Hz. Peygamber'in aile fertlerinin kabri buradadır. TDV ve Diyanet'e göre mezarlık bugün de Medine'nin mezarlığı olarak kullanılmaktadır.

Medine'deki diğer mekânlarla birlikte kısa tanıtım için Medine rehberi sayfasına bakılabilir.

Cennetül Baki'de kimler yatıyor?

TDV İslâm Ansiklopedisi ve Diyanet'in Hac İlmihali ile Kutsal Topraklar Rehberi'nde Bakî'ye defnedildiği bildirilen başlıca kişiler şunlardır:

İbrahim küçük yaşta vefat ettiğinde Hz. Peygamber'in gözleri yaşarmış ve şöyle buyurmuştur: "Göz yaşarır, kalp hüzünlenir; biz ise ancak Rabbimizin razı olacağı sözü söyleriz. Ey İbrahim, senin ayrılığınla gerçekten hüzünlüyüz" (Buhârî, Cenâiz). Bu söz, yakınını kaybedenin üzüntüsünün sabra aykırı olmadığını gösteren örneklerden biri kabul edilir.

İbrahim'in vefat ettiği gün güneş tutulmuş, bazı kimseler bunu İbrahim'in ölümüne bağlamıştı. Hz. Peygamber, güneş ve ayın kimsenin ölümü veya doğumu için tutulmadığını bildirerek bu inancı düzeltmiştir (Buhârî, Küsûf).

Hz. Fâtıma'nın kabri

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Cennetü'l-Bakī'" maddesi ve Diyanet'in Hac İlmihali, Hz. Fâtıma'yı oğlu Hz. Hasan ile birlikte Bakî'de medfun olanlar arasında sayar.

Bakî'de medfun olanlar ve sonraki nesiller

Diyanet'in Kutsal Topraklar Rehberi'ne göre Medine'deki her kabile Bakî'de kendine yer ayırmış; mezarlığa Ehl-i Beyt'in ileri gelenlerinin yanında birçok sahâbî ve tâbiîn neslinden pek çok kişi defnedilmiştir. Hz. Ali'nin annesi Fâtıma bint Esed, Abdullah b. Mes'ûd ve Suheyb er-Rûmî de bunlar arasında sayılır.

Hz. Osman'ın kabri

Üçüncü halife Hz. Osman, hicrî 35 yılında Medine'de şehit edilmiş ve Bakî'ye defnedilmiştir. Bakî'de bugün kabirlerin üzerinde ayırt edici bir işaret bulunmadığı için hangi kabrin kime ait olduğu yerinde görülemez; ziyaretçinin belirli bir kabri tarif eden anlatımlara itibar etmemesi gerekir.

Hz. Peygamber'in Bakî ziyareti

Hz. Peygamber, İslam'ın ilk döneminde kabir ziyaretini yasaklamış, sonra izin vermiştir: "Sizi kabirleri ziyaret etmekten menetmiştim; şimdi artık oraları ziyaret ediniz" (Müslim, Cenâiz, 106).

TDV'nin aktardığına göre Hz. Peygamber zaman zaman Bakî'yi ziyaret edip orada yatanlar için dua ederdi (Müslim, Cenâiz, 102). Hz. Âişe'nin anlattığı bu rivayette Hz. Peygamber'in Bakî'de okuduğu dua mealen şöyledir:

Kabristana girerken verilecek selam da hadislerde geçer. TDV'nin "Kabir" maddesi şu lafzı aktarır:

Daha kısa bir selam olarak "Es-selâmü aleyküm yâ ehle'l-kubûr" (Selam size, ey bu kabirlerde yatanlar!) da rivayet edilmiştir (Tirmizî, Cenâiz, 59).

Kabir ziyaretinin hükmü

TDV'nin "Kabir" maddesine göre İslâm âlimlerinin çoğunluğu, Hz. Peygamber'in izni ve Bakî'yi ziyaret etmesi sebebiyle kabir ziyaretinin mendup (müstehap) olduğu görüşündedir. Ziyaretin amacı ölümü ve âhireti hatırlamak, ölüler için dua etmektir. Hz. Peygamber, ölümü hatırlattığı için sahâbîlere kabirleri ziyaret etmelerini söylemiştir (Müslim, Cenâiz, 108).

Bakî'nin tarihi

Mezarlık, hicretten sonraki ilk yıllardan itibaren Medine Müslümanlarının ortak defin yeri oldu. Sonraki yüzyıllarda Hz. Abbas, Hz. Âişe, Hz. Hasan ve Hz. Osman gibi sahâbîlerin kabirleri üzerine türbe ve başka mezar yapıları inşa edildi.

TDV'ye göre 1806'da mezarlıktaki mezar taşları ve türbeler yıktırılmış, sonradan kısmen onarılmış; 1926'da Abdülazîz b. Suûd'un emriyle kubbe ve kabir yapıları yeniden yıktırılmıştır. Bugün mezarlıkta hiçbir türbe ve mezar taşı bulunmaz; Diyanet'in Kutsal Topraklar Rehberi'ne göre kabirler yalnızca baş ve ayak uçlarına konulan küçük taşlarla belirlenmiştir. Bu nedenle tek tek kabirlerin yeri konusunda kesinlik iddia edilmemelidir.

Cennetül Baki'yi ziyaret ederken nelere dikkat edilir?

Hadislerde mezarlığın adı Bakîu'l-Garkad olarak geçer; Diyanet'in Kutsal Topraklar Rehberi'ne göre Türkler arasında daha çok "Cennetü'l-Bakî" adıyla bilinir. Ziyaret, kabir ziyaretinin genel âdâbına göre yapılır:

1. Mezarlığa girerken yukarıdaki selam verilir.
2. Burada yatanlar için Allah'tan bağışlanma dilenir; bildiği sure ve ayetler okunabilir.
3. Ölümü ve âhireti hatırlamak, ziyaretin asıl amacı olarak gözetilir.
4. Kabirlerin üzerine basılmaz, oturulmaz ve ses yükseltilmez (Müslim, Cenâiz, 96-98).

Ziyaret saatleri ve kadın ziyaretçilerin mezarlığın içine girişi yerel yönetimin düzenlemelerine bağlıdır; uygulama değişebileceği için ziyaret öncesinde güncel bilgi alınmalıdır.

Kişiye özel bir durum hakkında bilgi almak için Diyanet'in Alo 190 hattına veya müftülüğe danışılabilir. Medine'deki diğer tarihî mekânlar: Mescid-i Nebevî · Uhud Dağı · Kuba Mescidi.