Uhud Dağı: Uhud Savaşı, Şehitler ve Ziyaret

Uhud Dağı nerede?

Uhud Dağı, Medine'nin kuzeyinde, Mescid-i Nebevî'ye yaklaşık 5 km uzaklıkta yer alan ve hicretin 3. yılında eteklerinde Uhud Savaşı'nın yapıldığı dağdır. TDV'ye göre yaklaşık 8 km uzunluğundadır; Medine'den bakıldığında koyu kırmızı görünür ve bitki örtüsü bakımından çok fakirdir. Bölgedeki dağ silsilelerinden ayrı ve tek başına durduğu için bu adı aldığı anlaşılmaktadır. Eteğinde Hz. Hamza ve diğer Uhud şehitlerinin defnedildiği şehitlik bulunur; bu yüzden Medine'yi ziyaret edenlerin uğradığı başlıca yerlerdendir.

Medine'deki diğer mekânlarla birlikte kısa tanıtım için Medine rehberi sayfasına bakılabilir. Bu madde savaşın tarihini, şehitleri ve ziyaretin ölçülerini ele alır.

Uhud Savaşı neden yapıldı?

Hicretin 2. yılında (624) yapılan Bedir Savaşı'nda Kureyş ağır bir yenilgi almış ve ileri gelenlerinin bir kısmını kaybetmişti. Kureyş, bu yenilginin intikamını almak için Ebû Süfyân'ın önderliğinde bir yıl boyunca hazırlık yaptı. 25 Ramazan'da Mekke'den çıkan Kureyş ordusu hicretin 3. yılının Şevval ayında (625) Medine'nin kuzeyine ulaştı; Müslümanlar 7 veya 11 Şevval (23 veya 27 Mart 625) tarihinde Uhud'a vardı.

Hz. Peygamber ashabıyla istişare etti. Kendisi şehirde kalıp savunma yapmayı uygun görüyordu; ancak özellikle Bedir'e katılamamış gençlerin ısrarıyla çoğunluğun görüşü benimsendi ve şehir dışına çıkıldı. Yolda münafıkların önde geleni Abdullah b. Übey, taraftarlarıyla birlikte ordudan ayrılıp geri döndü.

Okçular tepesi ve savaşın seyri

Hz. Peygamber orduyu Uhud Dağı'nı arkasına alacak biçimde yerleştirdi ve en büyük sancağı Mus'ab b. Umeyr'e verdi. Ordunun sol tarafında kalan Ayneyn tepesine (sonradan Okçular Tepesi, Cebelü'r-rumât diye anılmıştır) Abdullah b. Cübeyr komutasında elli okçu yerleştirildi ve galip gelinse bile ikinci bir emre kadar yerlerini bırakmamaları emredildi.

Savaşın seyri kısaca şöyledir:

1. Savaşın başında Müslümanlar üstün geldi ve Kureyş ordusu geri çekilmeye başladı.
2. Okçuların çoğu, savaşın bittiğini düşünerek ganimet toplamak için tepeden indi.
3. Kureyş süvarilerinin komutanı Hâlid b. Velîd, tepede kalan Abdullah b. Cübeyr ve arkadaşlarını şehit ettikten sonra Ayneyn tepesinin doğusundan dolaşarak Müslümanlara arkadan saldırdı.
4. Ortalık karışınca Hz. Peygamber'in şehit edildiği söylentisi yayıldı. TDV'nin aktardığına göre Hz. Peygamber yüzünden yaralandı, alt dudağı yarıldı ve bir dişi kırıldı; ashabından bir grup onu korudu.
5. Müslümanlar Uhud Dağı'nın yamaçlarına çekildi; Kureyş ordusu kesin bir sonuç almadan Mekke'ye döndü.

Uhud Savaşı'nın sonuçları

Savaşın dersi, emre itaatin ve dünyalık kazanca yönelmemenin önemi olarak anlaşılmıştır. Uhud, Bedir'den sonra Müslümanlar için bir sınav olmuş; zafer de yenilgi de Allah'ın takdirine ve emre bağlılığa bağlanmıştır.

Savaşın ertesi günü Hz. Peygamber, Kureyş'in Medine'ye geri dönme ihtimaline karşı savaşa katılmış olanlarla birlikte düşmanı Hamrâülesed denilen yere kadar takip etmiştir. Yaralı oldukları hâlde bu çağrıya uyanlar, Âl-i İmrân suresinin 172. ayetinde övülür.

Uhud'da Abdullah b. Übey ve taraftarlarının ordudan ayrılması, Medine'deki münafıkların tutumunu da açığa çıkarmıştır. Bu ayrışma, sonraki yıllarda Medine toplumundaki ilişkileri ve Kur'an'daki münafıklarla ilgili ayetleri anlamak için önemli bir dönüm noktası sayılır. Medine dönemindeki bu olayların arka planı için bkz. Hicret.

Âl-i İmrân suresi ve Uhud

Tefsir kaynaklarına göre Âl-i İmrân suresinin 121. ayetinden başlayan bölümün önemli bir kısmı Uhud Savaşı ile ilgilidir. Bölüm şu ayetle başlar:

TDV'nin "Uhud Gazvesi" maddesi bu ayetlerden bazılarını şöyle özetler: iki grubun bozulmaya yüz tutması (3:122), gevşeklik gösterilmemesi gerektiği (3:139), Hz. Muhammed'in ancak bir peygamber olduğu ve ölümü hâlinde de dinde sebat edilmesi (3:144), musibetin kendi kusurlarından kaynaklandığı (3:165) ve Allah yolunda öldürülenlerin ölü değil diri oldukları (3:169-170). Ayetlerin tefsiri için Diyanet'in Kur'an Yolu tefsirine bakılabilir.

Hz. Hamza ve Uhud şehitleri

Uhud'da şehit düşenlerin başında Hz. Peygamber'in amcası Hz. Hamza gelir. Diyanet'in Hac İlmihali'nin saydığı şehitler arasında Hz. Hamza'nın yanı sıra Abdullah b. Cahş, sancağı taşıyan Mus'ab b. Umeyr, Hanzala b. Ebû Âmir ve Enes b. Nadr vardır. Okçuların komutanı Abdullah b. Cübeyr de bu savaşta şehit olmuştur.

Hz. Hamza, çarpışmanın yeniden başladığı sırada Vahşî b. Harb tarafından şehit edilmiştir. TDV'nin aktardığına göre Hz. Peygamber, amcasının naaşına yapılan muameleyi görünce çok üzülmüş; halası Safiyye de savaş alanına gelip kardeşi için dua ve istiğfarda bulunmuştur.

Şehitler ikişer üçer kişi olarak aynı kabre, kefensiz ve üzerlerindeki elbiselerle defnedilmiştir. Bazı Müslümanlar yakınlarının naaşını Medine'ye götürmüş, Hz. Peygamber şehitlerin öldükleri yerde gömülmesini emredince cenazeler savaş alanına geri getirilmiştir. TDV'ye göre Hz. Peygamber Uhud şehitlerini her yıl ziyaret etmiş, vefatına yakın bir zamanda da onları ziyaret edip mağfiret dilemiştir; halifeler de bu uygulamayı sürdürmüştür.

"Uhud bizi sever" hadisi

Hz. Peygamber'in Uhud Dağı hakkında söylediği söz, dağın Müslümanların gönlündeki yerini belirler:

Bu söz, savaştaki acı hatıraya rağmen dağın kötü bir yer olarak görülmemesi gerektiğini de gösterir.

Uhud şehitliğinin ziyaret âdâbı

Şehitlik, Okçular Tepesi'nin hemen yanındadır; Hz. Hamza'nın kabrinin yanında yapılmış olan mescit bugün Mescid-i Hamza adıyla anılır. Diyanet'in Kutsal Topraklar Rehberi'ne göre şehitlikte bugün türbe ve mezar yapısı bulunmaz; alan etrafı duvarla çevrili boş bir alan olarak ziyaret edilir. Hac İlmihali'ne göre Uhud şehitliğinin ziyaret edilmesi müstehap görülmüştür. Ziyaretçi şehitlere selam verir, onlar için dua eder ve savaşı hatırlayarak ibret alır. Şehitlik ziyareti, Medine'deki diğer ziyaretler gibi hac veya umrenin bir parçası değildir. Kabir ziyaretinde okunan selam ve dua için bkz. Cennetü'l-Bakî.

Medine'deki diğer tarihî mekânlar: Mescid-i Nebevî · Kuba Mescidi.