Zekât Nasıl Hesaplanır, Kimlere Verilir?

Zekât, nisap miktarına ulaşan ve üzerinden bir kamerî yıl geçen mala sahip Müslümanın, bu malın kırkta birini (%2,5) Kur'an'da sayılan sınıflara vermesidir. Namazla birlikte Kur'an'da pek çok yerde anılır ve İslam'ın beş temelinden biridir.

Bu sayfa zekâtın kimlere farz olduğunu, nasıl hesaplandığını ve kimlere verileceğini anlatır. Kelimenin sözlük anlamı ve kısa tanımı zekât ne demek? maddesindedir.

Zekât kimlere farzdır?

Zekâtla yükümlü olmak için:

• Müslüman olmak
• Akıllı ve bulûğa ermiş olmak
• Nisap miktarı mala sahip olmak
• Bu malın aslî ihtiyaçlardan ve bir yıllık borçlardan fazla olması
• Malın hakikaten ya da hükmen artıcı nitelikte olması (para, altın, ticaret malı, hayvan gibi)
• Mal üzerinden bir kamerî yıl geçmiş olması ve yıl sonunda da nisabın korunması

Oturulan ev, binek araç, ev eşyası ve mesleğin icrası için kullanılan araç-gereç ve makineler aslî ihtiyaç sayılır; bunlara zekât düşmez. Kiraya verilen evin kendisi değil, kira geliri zekâta tâbi diğer mal ve gelirlerle birlikte hesaba katılır; temel ihtiyaçlar ve borçlar çıktıktan sonra nisaba ulaşan ve üzerinden yıl geçen kısmın kırkta biri verilir (DİYK).

Nisap nedir, hangi mallardan zekât verilir?

Nisap, zekâtın farz olması için gereken asgarî zenginlik ölçüsüdür. Hadislerde altın için 20 miskal, gümüş için 200 dirhem olarak belirlenmiştir. Ölçü sabittir, ancak TL karşılığı altın fiyatına göre her yıl değişir. Türkiye'de güncel nisap tutarı Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından açıklanır.

Din İşleri Yüksek Kurulu, gümüşün değer kaybı sebebiyle para ve ticaret malının nisabında altını, farklı ayarlardaki altınlar için de 24 ayarı esas alır; farklı ayardaki altınların toplam değeri 24 ayar 80,18 gram altın değerine ulaşınca zekât gerekir. Hanefîlere göre nisaba ulaşmayan altın ve gümüş, nisabı tamamlamak için birbirine eklenir.

Zekât nasıl hesaplanır?

Altın, gümüş, nakit para ve ticaret malları için oran kırkta bir (%2,5)'tir. Hesaplama şu sırayla yapılır:

1. Zekât gününü belirleyin. Malın nisaba ulaştığı günden itibaren bir kamerî yıl (yaklaşık 354 gün) sayılır.
2. Zekâta tabi varlıkları toplayın. Nakit, mevduat, döviz, altın ve gümüş, ticaret mallarının o günkü değeri ve tahsil edilmesi umulan alacaklar.
3. Borçları düşün. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre yalnız o zekât yılına ait birikmiş borçlar ile vadesi o yıl içinde dolmuş veya dolacak borçlar düşülür. On-yirmi yıla yayılan konut, kooperatif veya kredi borçlarının tamamı zekât malından düşülmez. Şâfiî mezhebinin meşhur görüşüne göre ise borç zekâta engel değildir.
4. Kalanı nisapla karşılaştırın. Diyanet'in o yıl açıkladığı nisap tutarından azsa zekât gerekmez.
5. Nisabı aşıyorsa tamamının kırkta birini verin. Oran yalnız nisabı aşan kısma değil, zekâta tabi net varlığın tamamına uygulanır.

Örnek: Zekâta tabi net varlığı 200.000 TL olan ve bu tutar nisabı aşan kişinin zekâtı 200.000 × 0,025 = 5.000 TL'dir. Bu yalnız oranın gösterimidir; nisap tutarı değildir.

Zekât kimlere verilir?

Zekâtın verileceği sınıflar Kur'an'da açıkça sayılmıştır:

1. Fakirler — temel ihtiyaçları dışında nisap miktarı mala sahip olmayanlar
2. Miskinler — fakirlerle aynı ölçüye tâbi, temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan muhtaçlar
3. Zekât memurları — devlet tarafından zekât toplamakla görevlendirilenler
4. Müellefe-i kulûb — kalpleri İslam'a ısındırılmak istenenler
5. Köleler — özgürlüğüne kavuşması için
6. Borçlular — borcunu ödeyemeyecek durumda olanlar
7. Allah yolunda olanlar
8. Yolda kalmışlar — memleketinde zengin olsa bile yolda muhtaç duruma düşenler

Zekâtın geçerli olması için niyet şarttır; alan kişiye bunun zekât olduğunu söylemek gerekmez, Diyanet İlmihali'ne göre söylememek daha iyidir. Ayrıca zekâtın muhtaç kişinin mülkiyetine geçirilmesi (temlik) şarttır; yemek hazırlayıp yedirmekle zekât verilmiş olmaz. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre cami, okul ve Kur'an kursu gibi yapılar zekât alıcısı sayılmaz.

Zekât kimlere verilmez?

• Anne, baba, dede, nine gibi usûl
• Çocuk, torun gibi fürû
• Eşler birbirine
• Zengin kişilere (aslî ihtiyaçları dışında nisap miktarı mala sahip olanlara)
• Babası zengin olan, ergenlik çağına girmemiş çocuğa
• Müslüman olmayanlara (zekât olarak; sadaka olarak verilebilir)

Kardeş, amca, dayı, hala, teyze ve bunların çocukları muhtaç durumdaysa zekât verilebilir; Din İşleri Yüksek Kurulu, zekât almaya uygun yoksul akrabaya öncelik vermeyi hem zekât borcunun ödenmesi hem akraba gözetimi bakımından teşvik eder. Fakir gelin ve damada da zekât verilebilir.

Zekât, fitre ve sadaka arasındaki fark

Ayrıntılar için fitre nedir? ve sadaka nedir? maddelerine bakılabilir. Ramazan'da yapılan ibadetler oruç rehberi ve Ramazan rehberi sayfalarında anlatılır.